Welcome to my dreams

CHIBAI

Thanks for visiting my page. Most of the writings are in Mizo (Lusei/Lushai/Duhlian) [a native language of Mizoram], but there are also some english postings written by me and my good friends. I do hope that they are of some value to you in your daily journey of life. You can check out all the writings from this link:

Contents (Thuziak awmte)

The postings are categorized into five labels, which can be seen at the end of each posting. If you want to get a view of all the postings labelled under that category, you can do so by clicking it at the particular label name. The labels are:

# English Articles
# Mizo thuziak (Lusei Articles)
#Other Language Articles ((Hindi/ Bengali/ Mizo: Hmar/Paite/ Kuki/ Lai/ Mara)
#Informative (Hriat Zauna)
#Mind Bogglers (Ngaihtuah peih te tan)
#Songs (Hla)/ Poems (Chang)/ Quotations (Thusawi)/ Skit

Ka page-a i rawn len luh ve avangin ka lâwm e; sâp ṭawng leh mizo ṭawnga kei leh ka thiante thuziak bakah thil tangkai tur nia ka hriat te ka târ chhuak ve nual a, midangte tâna thil hlâwkthlak tak a nih hi ka thil duh leh thlahlel ber a ni. Thuziakte chu he link aṭang hian i en thei ang:

Contents (Thuziak awmte)


Kan ram leh hnam tluchhe mêk hi ka vei ber mai a ni a. Politician tha leh fel te chu an awm nual ang, mahse kan political system hi a corrrupt tawh a, mi pahnih khat thatin awmzia a awm lo, a system tawp hi thlak a ngai a ni. Ṭhalai, ram leh hnam hmangaih tak tak te hi infawmkhawma bloodless revolution siam a hun ta. Kawng lehlamah kan politician te hi dem ngawt theih pawh an ni lo... Ram leh hnam hi hmangaih hi a ṭul a, i lo hmangaih ve a nih chuan an dinhmuna ding thei turin i inpeih em ka unau?? I ramin a ko che... Ram hruaitute puih theihnaah puih an ngai, puih theihloh chinah tih tur neia kan inhriat chuan ti ang u...

Pu Keivom pawhin tihian a sawi hial a: Ram le hnam ta dinga tu am a na martar chang: lu latu am a lu lak? Pawlitiks khawvela chu, voisuna chawimawia um kha a zingah khaihlumin a um thei a, voisuna tuolthattu Barabbas kha suolna nei lo Isu aiin insuo a ni daih thei bok. Voisuna “hossana’ tia lawm luttu rawl kha a tukah ‘Kraws-ah hemde rawh’ tiin a’n thlak thut thei. Voisuna martar chang kha a tukah tuolthattua puong a ni thei. Voisuna hel hmang le tuolthattua ngai kha a zingah zalenna suolsuoktu, hnampa a hung ni thei bok. Chu ngirhmun tar langna, Robert Browning hla phuok, College kan kai laia kan inchuk ‘The Patriot’ châng tawpna tlar hmasa tak “Thus I entered and thus I go!” ti lai tak khah kha ka zuk hriet suok vang vang chu tie! Ngaituo a suksei ngei.

Ram leh hnam tân enge tih theih i neih ??
[Zoram/Zogam ( not only Mizoram, but a 'Greater Mizoram', the land of the Zos, Zofate chenna ram zawng zawng) thar i siam ang aw...

Zofa - Doesn't matter if you are a resident of Mizoram or if you are a half-blood, as long as a drop of Zo blood flows through your veins... you are my brothers and sisters...

"Lung lungrual zain aw,
Ram kanhnam duhdaw in maw?
Tlangkhatin tlangdang thliar dan lo;
Hnamkhat le hnamkhat cawimawi in,
Zo nunmawi lungrual tein,
Sumtual run rem tlang uh si.
"


Mizoram mi ni loin thlahpawlh pawh ni la... Zothisenin a bual chhung che chuan thlahtu thuhmun kan ni e ka unau..

Zofate hi kan inzarpharh zau ve tawh a, Khawthlang ram changkang deuh zawka awm te phei hi chuan min rawn la hre ve thin angem aw ka ti fo thin. Mahse khawiah pawh awmin enganga mi hlawhtling niin kan ram leh hnam hi ngai loin inhre mah ila kan thisen zunzamah Zothisen a luang tlat si avangin tunge kan nih hi i theihnghilh lo ang u.

"Aw i pianna zolei gam, Etlawm sa'ng e,

Aw a etlawmsa zuun lai leng;

Paakbang in hong lun diing a, Tul lou diing hi,

Aw a etlawmsate giabang zuun lai ni."

Ram tana martyr te hming a dai tawh dawn si lo a, ṭhangtharte chakna petu an ni zawk ang.


"Ram le hnam ta dinga mi tlawmngai hai le
Hringna chen lo inhlantuhai leiin,
Ei hnamin par ang vul ni la nei ngei a ta,
An sakhming thangthar lai mawi zuol a tih.
"

A tawp ber atan, kan rinna tifamkimtu, chung Pathian nung pakhat dik tak kan neih hi hre rengin kan nitin (minute tin) hun i hmang ṭhin ang u. Sualna kan nei theuh e; mahse ṭhat tum mi chuan hma a sawn a ni tih hre thar leh bawk ila.

"Engtiknge Sappui nun ngai lo rengin,
ka nghakhlel, kan lenna hun tur chu...."

Samuel Lalrozama Hmar (Sammy)

s/o Dr.Thangchungnunga

sammywalker@rediffmail.com

sammylrza@gmail.com

ace_of_samz@yahoo.co.in

Mob: +91-9886447684

+91-9612732554


Sunday, June 27, 2010

Mizo: Mitin mamawh - Dan hriat


Kum 1984 a zosap missionary ten kan rama chanchintha an rawn chhit luh atang khan a kum telin hmasawnna nasa takin kan ramah a rawn luanglut a. A bik takin kum sangbi hnihna hnu lamah phei chuan thangtharte zingah thiamna leh finna a lo pungin, tunhmaa mahni dikna leh chanv o pawh ngaihtuah ngai lova, kan dikna ngei ngeiah rahbeta kan awm chang pawh a sepui ruah tuar ngawt ngawt thin khan mahni dikna haichhuah a kan mawhphurhna hlen zel duhna thinlung kan lo pu tan ta a, hei hi hmasawnna lawmawm tak chu a ni.

Dan (Law) hi khawi atang pawha zir theih a ni a, eng subject mai pawh hian law nihna zeril hi a phawkchhuak vek a ni. Entirnan: Mizoten zirna peng hlawm lian deuh deuh pali- Arts, Science, Commerce, Vocational Subjects zinga kan hriat chian deuh deuh pahnih- Arts leh Science te hi law nena a inkaihhnawihzia tihchiannan han hrilhfiah ve ve phawt ila:

A hmasain Arts awmzia hi hrilhfiah han tum hmasa phawt ila. ‘Arts chu mihring siamchhuah thil mawi tihna a ni a.’ Chu chuan a huam zau hle a. Chutiang thil chu rilrua ngaihtuah chhuah, midang ten a mawi leh mawi loh leh, a that leh that loh an lo hriat leh hmuh ve tura engti zawng emaw tala lantir a ni tur a ni. Tichuan, lemziak mawi tak tak te, milim mawi tak tak te, thil ri mawi tak tak te leh thil reng reng hlutna nei, mihring siamchhuah thil mawi tinreng hi Arts chu a ni a. Mahse, tuikhawhthla te, pangpar mawi tak tak te leh ni tla tur eng mawi takte chu mihring siam chhuah a nih ve loh avangin Arts chuan a huam lo thung a ni. Mihringin a ngaihtuahna mawi taka a rawn tarchhuahna hi ‘Arts’ chu a ni.

Tin, ‘Science chu thil ni chiah chiah, danglam leh chuang thei lo, chatuan thu dik hi a ni a.’ Entirnan : Pahnih leh pahnih belh chu pali a ni; dut no hi dulah dawm beh a, a chhunga lapaw hal veleh a ben bei chuan a bei hlen nghal (a chhunga boruak kha halral a ni a, no mawng lam atanga boruak nemna avangin) tih te; tui khat pam a rialno a dahin lehkhakhawngin chhin ila, han letling ila, chutah lehkhakhawng vawnna thlah mah ila chhung lam boruak nemna avangin lehkhakhawng kha a tla chuang lo tihte hi khawvel awm chhunga thu dik tur a ni a, Science an ni. Chumi awmzia chu ngun taka thil enfiah a, chuta thil awmdan a zira a hnua thil awm leh chumi chhuina chu Science a ni a. Chutiang chuan Science chu thil ni chiah chiah, danglam lo a ni ta a ni.
Ngun taka a hrilhfihna pahnih kan en chuan an nihphung hrim hrim a ni tih chu hairual a ni lova. Mahse, rualrem taka a infinkhawm chiah hian a ni law nihna zeril chu tihfamkima a awm ni. Mahse, law nihna zeril hrilhfiah tur chuan an mahni mai chuan an tling zo lovin an famkim tawk lova, an hrilhfiah dan phung pawh a danglam hle a ni. Science te anga theory awmsa leh leilunga thil awmsa hmang a thil nihna dik tak haichhuah a tum ve lova. Thil ni thei awm leh sunagtuahna ril tak (Art) hmanga chhui chhuah a, a chhehvel thil awm chi tinreng leh a hualtute, thil engkim inhnamhnawihna neive awma a hriat thil chi tinreng, zeldin thubawl hmang pawha chhui chhuah a, thil nihna dik tak zuk haichhuah hi law nihna zeril tak chu a ni.
Law tih thumal hi Teutonic (German hnam peng tawng pakhat) tawng ‘Lag’ tih atanga lakchhuah a ni a. A awmzia chu (A saptawng hian ahan dah mai ila) ‘to fix, to place, to set, fix or even’ a ni. Mi chi hrang hrangten hetiang hian an hrilhfiah hlawm bawk a:

T.E. Holland : “ Law is a general rule ofexternal human action enforced by a sovereign political authority”.
The Oxford English Dictionary : “ Law is a rule of conduct imposed by authority”
Willhouby : “ As distinguish from all others rule of conducts that obtain more or less general recognition in acommunity of men, they are such, as have for their ultimate enforcement, the entire power of the state”
Woodrow Wilson : “ Law is the portion of the established thought and habit which has gain distinct and formal recognition in the shape of uniform rules backed by the authority and power of the governmnt”.
Garfield. Gettel : “ Law is the command of an authorized public organ acting within the sphere of legal competence”
R.G. Soltau : “ A law is a rule of behaviour for the menbers of the state, the disregard of which meets with a penalty, which will be enforced by the state`s machinery of power”.

A khaikhawm nan a awmzia chu - Mihringin kan chanvo diktak emaw, thil a nihna dik tak emaw, Siamtuin ni tura thil a tih ang taka awm tura thil nihna dik tak zuk haichhuah hi a ni ti ila kan sawi sual lutuk awm love.
Mi thenkahtin ‘Moden world is the age of Science of technology an tih thin kha dik famkim ta hleah kan ngai emaw ni? Tlema zirlai bengvar deuhte chuan Science laka Engineer leh Doctor nih kan tum ta fur mai a. Democracy innghahna lungphum dan (law) lampang zir kan hlamchhiah ta tial tialin a hriat theih. Hei hian zirna lampanga kan khawhawi la zau tawk lohzia a tarlang chiang hle awm e. Kan hriat theuh angin kan ram, India ram hi khawvela democracy sawrkar lian ber a ni a. Democracy hnuaia ram rorelna reng rengah chuan mimalin emaw, pawlin emaw ama thu thuin lal a hrawt ve thei tawh lova, mi hnuaihnung ber atanga mi chungnungber thlenga phuar khawmtu chu dan (law) hi a ni. Tumah reng hi dan chunga leng kan awm lova, dan hnuaia kun vek kan ni.

Mi tam tak chunan Ukil hna hi hna tawp leh tenawm tak, Ar dum pawh Ar var tia sawi phet tum, mi sualte thiam chantir tuma dawt leh thu puarpawleng pawh pawisa lova dawt sawi ching niah kan ngai thin a. Hei hian politics kan ngaihdan hleng pawhin nghawng thalo tak a thlen a. Mi tam tak chuan politics tih hian a thu leh hla zir chiang hmasa lovin, political workers te chet vel dan hi politics awmze ber emaw tiin, thil bawlhhlawh tak, sakhaw rawngbawltu tan phei chuan inhnamhnawihna chi reng reng ni lovah kan ngai thin a. Hei hian dan hriatna lampanga kan la pachhiatzia leh thim chhah nasa tak hnuaia leng kan nih a, kan tana khau a la var mawlh lohzia a tarlang chiang hle awm e.

Politics tih tawngkam hi Greek thumal ‘Polis’ tih atanga lakchhuah a ni a. Chu chu khawpui thianghlim’ tihna a ni. Hmanlaia polis a cheng kan tihte chu mi zahawm leh hawihhawm tak, tlawmngaihna dik taka vawng, rorelna fel leh mumal tak hnuaia chengte an ni a. Chuvangin, politics tih hi a lo chhuahnaah chuan mihringte chenna atana tha theihpatawp a ni ringawt mai. Tin, Ukil te hi a hrethiam lote ngaihdan letling thawkin thil nihna dik tak haichhuah a, mipuite hnena thudik puanzar tumtute an ni a. Hna thianghlim tak, kan Bible nen pawha inrem thlap a ni. `Hriatlohna hian min lo timawl thei viau asin!`.

America President pathumna Thomas Jefferson chuan, “ Law and institution must go hand in hand with the progress of the human mind. We must as well require a men to wear the coat that fitted him as a boy, as civilised society to remain ever under to regime of their ancestors” tiin dan (law) pawimawhzia a sawi a. A ni lah taka, rorelna dik leh felfai a awm loh chuan ram rorelna tha a awm thei lova, ram hmasawnlohna a thlen thin a ni. Chuvangin, kan Lalpa Isua Krista paw`n ‘Dan tiboral tura lo kal ka ni lova, tifamkim tura lo kal ka nih zawk’ a tih ni.

Thu leh hla khawvela mi hmingthang tak John Selden (1584 - 1654) chuan ‘Ignorance of law excuses no man, not that all men know the law, but because `tis an excuse every men will plead, and no man can tell how to confute him” tiin dan hriatloh hi chhuanlam a tlinlohzia ‘ Table talk show’ an neih tumin a sawi a. Chuvangin mitin mai hi dan hre tura ngaih vek kan ni. Kan chanvo leh dikna (Fundamental Rights) kan hriat tawk loh avanga kan chan nasatzia leh khua leh tui kan nihna avanga kan mawhphurhna lampang (Fundamental Duties) kan hriat tawk loh avanga kan kova mawhphurhna innghat kan hlen tawklohzia leh kan ramin hma asawn tur anga pawha a sawn theihloh phah zia hi chhut tham a tling.

Tin, dan hriat hi mahni inhumhim nan leh khau leh tui tha nihnan a tul ve hranpa hrim hrim a. Tunlai khawvel hmasawnna thang chho zelah hian a pawimawhna hi a la zual zel dawn a ni. Chuvangin, ‘Ignorance is crime’ an tih thin kha kan rilruah vawng reng ila, mitin mai hian dan (law) hriat pawimawhzia hi i hre thar theuh ang u.

( He article hi ka thianpa K.Remruatfela, Bangalore-a llb zirlai ziah a ni a; B.M.A Silver Jubilee Annual Magazine 2009 ah tihchhuah a ni. Ngun takin bih theuh ila hlawkpuina tha tak kan nei theuh ka ring.- Samuel Lalrozama Hmar)

Mizo: Koh leh Serhhrante

Wesley Church (Bangalore)


Tunlai chu ka rilruah hian Pathian tâna an hun pumpui pe a, an thatlai hun zawng zawng Lalpa tâna hmangte hian nasa takin min hneh em em a, ka awt a, ka thîk bawk! Ka thatlai hun te ka’n ngaihtuah lêt ve khanglâng a, (kantleirawl lâi te tak kha!!) Pathian tâna ka pêk tlêm zia leh, Thalai Pâwl anga rawngbawlna kawnga ka pên ve lai pawh khân sual ka paipâwn tun a, ka rawngbawlpui te hmuh lohah chuan engkim hi ka ti thei a, ka chawhchawrawi thin a nih kha!! A châng chuan Pathian thu hre ber ni awm hian ka han sawi ve hluai a, mahse ka thusawi khân keimah min kal tlang loh avang khân midang tan chuan nuihzatthlâk mai kha a ni \hin ta awm e. Ka hun leh tha Lalpa tâna hmanga ka inhriat lâi khân keima tân a lo ni vek tih tunah Lalpa Thlarauin min hmuh thiam tîr hnu hian, Lalpa tân, a duh apiang kal ngawt theih a ni loa, a phur phur inpêkna hi Lalpa’n a pawmin a lawm ngawt hek lo. Chuvang chu a ni Lalpa koh leh serhhran te hi KA THÎK ka tihna chhan chu. Lalpa tâna inpêk ka châk vâng ngawt khân koh ka ni si lo. Ka hun pum Lalpa tâna hlan ka duh lâi hian Amah Lalpa hian min serh hrang ngawt hek lo. Chuvang chiah chuan a ni, Lalpa kohna dawnga chhanga, an hun pum Lalpa tâna hlântute ka AWT ka tihna chhan chu.


Nangni Lalpa kohna chhânga a serh hran te u, a ko tu che u Lalpa avang chuan in lâwm hlâ rem rawh u khai!! Vânah in lâwmman pêk in nih huna Vân mipui chhiarsenloh te’n in hminga lâwm hlâ an rem hun tur ka ngaihtuah hian a ni kei, misual vâkvai hian lawmpuina hlado mittui nên ka lo rem ve a nih hi! Koha i awm avang hian lâwmthu i sawi thin nge i inchhîr \hin? Lalpa’n a serhhran che vang hian Lalpa i fak thin nge vui hmui pu chungin hnawk i ti thin? Kan khawvêl hi a la awm rei hrih deuh a ni thei e, nangma khawvel a tâwp hunah erawh chuan a kotu che hnenah haw hlen tawhin chatuanin chawimawi i ni tawh dâwn tih i ngaihtuah nî hian i lâwm tawk lo ang tih ka va hlau êm!!


Chutiang ngaihtuah chung chuan, kan khawvel changkânna rahbi rapa kal muah mauh mai, a chhûnga chêng chhiarsên loh te zînga kei ngial pawhin hmuh phâk ve Internet pawtin zân lamah website hrang hrangah lûtin \hian hlui te nên zankhaw tai rêk thleng thlenga ka râk kual vel lai chuan, THILTHA TAK hi Lalpa hnên ata min pawt hlatu \ha tak A ni tih ka hriatchhuah tak ni!!(Lalpa thlarau min hriattir ka tilo phallo) Hun rei tak, ka hmuh ngai tawh loh leh ka biak ngai tawh lo te ka han bia a, chanchin kilkhawr ber thlenga kan han inhrilh tawn chu a hlu a, a nuam a, a hlimawm tak zet tih chu in hriat hlawm kha!! Mahse kei ka tân chuan sualin remchangah a lo hmang dêr tawh tih ka hriat meuh chuan “THLAMUANNA KA PE A CHE U, KHAWVELIN A PÊK ANGIN KA PÊK LO CHE U HI” min titu Pathian thlarau thianghlim thlamuanna ka chhûnga awm, engmahin a tih dal theih loh hi tlêm chu min lo lâksak tan reng tawh tih min hriattirtu Pathian hming fakin awm rawh se. Tv.Vanlalsailoa’n “Nun khawlohna ûm ka hringnun hian, Ka tisa duhthlan ka zui leh thin; Lungngaih leh tahna ka tawn chânging Malin aww min kalsan leh si a,Ka thla rum manganga au ri chuan ka Lalpa zah dawn loin a au.” A lo tih chu ka tisa hian a rap dik chat chat mai a nih hi. Thil\ha hian min rûn a, thil dik hian Pathian hnên ata min pawh hlat dâwn ai chuan, kei zawng hmânlai mi niin, changkânna rahbi hi ka rap ve lo mai dâwn em ni ka tih lai chuan, hei ngei hi Lalpa min kohna chu a lo ni tih ka hrethiam ta!!


Lalpa’n khawvelah hian min la dah ve reng hrih dâwn a nih chuan, khawvel hi a changkâng zêl anga, keimahni \heuh khawvel pawh hi chu mi rual chuan a pên ve a ni thei e. Thil\ha te, thildik te, thil changkâng te’n min rawn thlenchilh ni hian ka rin Pathian hming ngeia ka kalsan a, min hmangaihna dai ngailotu Lalpa hminga \hiantha te, ka mi ngaihsân ber ber te pawh, ka tisa duhzâwng leh ît zâwng ngei mai te ka lo kal san hunah chiah zel hian Lalpa chu a lo mawi thin. keimahah lâwmna reng hmuh tawhlotu Pathian ngei chuan lâwmna a hmuh lohna hmun ngei, keimahah vêk chuan Krista avangin lâwmna a lo hmu ve ta hlauh a!!


Ka Bible chhiar hunah chiah thiante an rawn lang a, ka tawngtai hunah chiah titi a tuia, sawi tur ka la ngah lai tak chu Lalpa’n ama tân a lo duh ve tlat a. Chu hunah chiah chuan, ka tisa vaivuta chang mai tur duhdân hnâwla, CHATUAN NUNNA MIN PE A, KA AIA INPETU KRISTA tân zawka ka pek chiah hi Lalpa min kohna a lo ni reng a!

Thiltha hmanga Lalpa hnen ata min pawh hlat tumtu Setana thu awih duhlohna chiah hi Ka Lalpa min SERHHRANNA chu a lo ni zâwk a ni tih thlarau thianghlimin min han hmuh tîr leh chiah mai chu!! Hun puma Lalpa tâna inpe te aia ka vanneih lohna ka hre lo. Chu ngei chu a ni, “Nitin a Kross pûin mi zui rawh se” a tih chu. Thil hrehawm leh harsa chauh hi Kross a lo ni lo a, thil\ha, thildik, tûnlaina hi kan Kross put turah hian a lo tam hle a ni tih i hre nawn leh ang u aw!! Bible chhiar leh tawngtai thulha, thil\ha leh dik pawh nise, ka tih chuan ka chhungrila thlarau thianghlim awm chu a lo rûm nawn thin si a!!


Tichuan kan zavâi hian, ringtu tawh phawt chu, Lalpa koh leh a serhhran te kan lo ni vek a, Lalpa hminga Amah Lalpa hmêl hliahtu - hmuh theih sual leh hmuh theih ve loh sual ka kalsan chiah hian, an hun pum Lalpa tâna pe, Pathian kohna chhânga, an thlang lo chung chung pawha a kotu Pathian kalsan thei tawh lo Lalpa serhhran leh a kohte nên chuan Lalpa pakhat, rinna hmun khatin Thlarau thianghlim chuan min hring tlâng vek a lo ni!!! Aww..Pathian hi a va \ha tak êm t’ruu


“Khawvel nî hi a ral hunin, ringtu zawng zawngte chuan,

Tlantu hmêl kan hmu ang a, a va hlimawm dâwn êm!

Tlansa te tâna zalenna ropui chhandam fâte zalenna

A lo thleng dâwn e, rei a rial tawh lo’ng.


Aw ka nghâkhlel ka Chhandamtu, chumi hun tlansa te nî chu,

An lungngaih manganna zawng Lalpa hnên an thlen tawh ang

Ani’n an mit ata mittui zawng a hrukfai sak ang

Hmangaihna kutin a lo kuangkuah ang, A ni Lalpa’n.”



[A ziaktu hi Nl.Azaii a ni a, Bangalo Mizo Official newspaper (Vol.XV Issue no.24 dated Sept 13th 2009)-a editor ka nih laia ka chhuah a ni. Amah Bangalore-a rei tak lo awm ve tawh, khawtlâng tana mi tangkai em em mai a ni. Thuziak tha tak mai, mi tam takin kan hriatchian loh leh han ngaihruatthiam phak loh thil, a thil tawn ngei atangin, min rawn sawi zâu saka a lâwmawm hle. - Samuel Lalrozama Hmar]

Saturday, June 26, 2010

Mizo: Creativity

Zofate history a dai tawh ngailo turin kum 1902 ah chanchinbu hmasa ber ‘Mizo leh Vai chanchin’ tih chu kan lo nei tan a. Chumi hnu lawkah Kristian Tlangau Chanchinbu a lo chhuak lehin ‘Mizo Zirlai Pawl’ chanchinbuin a rawn zui leh nghal a. Chutiang chuan chanchinbu lamah hmasawn zelin kum sangbi hnihna hnu lamah phei chuan chhiar fe tham chanchinbu chhuak kan lo nei lo nei ta reng mai a, hmasawnna lawmawm tak a ni. Amaherawhchu, zirlaite hmasawnna lam hawi, zirlaite puala chanchinbu hi sawi tur mang kan lo la neih hauh lo mai a. Chumi keini zirlaite mamawh phuhruk hri thla tura zirlaite puala chanchinbu ‘Student Outlook’ a lo chhuak thar hi zirlaite tan mai bakah nu leh pa te tan pawn thu lawmawm tak a ni a. He chanchinbu hi zirlaite tana siam a nih ang ngeiin neitu rilru pu tak chungin ka zirlaipuite fuihna thu kan chhakchhuak ve ang e.


British novelist ropui, Virginia Wolf chuan, thil dang zawng aia ngaihtuahna thuk leh ril (critical thinking) in ram hmel a sawi danglam theih zawkzia chu “Odd how the creative power at once brings the whole universe to order” tiin a lo sawi a. A ni lah taka suangtuahna ril nei mi tluka kan zoramin a mamawh tumah an awm lova. He ngaihtuahna ril zempui, a thupuiah pawh ka vuah ‘Creativity’ tih hi Latin tawng ‘Creatio’ tih atanga lakchhawn a ni a, a awmzia tak chu ‘thil satliah emaw, suangtuahna satliah mai mai hmanga thil tih nilova, suangtuahna tha leh dangdai, ril leh thuk, thinlung chhungril ber ngaihtuahna atanga chhuak ngeia thil duanchhuah ti ila’ a sual lutuk ka ring lo e. Ram changkang leh fing zawk apiangten he suangtuahna ril ‘creativity’ pawimawhzia hi hriain an ngai pawimawh a. Zirlaibuahte pawh zirlaite ‘Creativity’ ti chak tur zawngin zawhna an siam hram hram thin a ni. Tuna kan education kalphung hi chuan kan Indian puite el tur leh competition sang han hmachhawn tak tak tur chuan min tanpui zo tawh lo chu a ni deuh ber a. Hemi kawng thuah chuan kan sawrkar hruaitute ni lovin, min awptu hmasa British sawrkar hi ka dem deuh ber thin. A chhan chu anni anga hmasawn tak tak tura min duh loh avangin tun hma pawha an lo kal pui tawt thin, a thatlohzia an hriat hnua an lo bansan daih tawh ‘Learning by rote’ system in hmathar min lakpui a. Chungchu tun thlengin thlak danglam lovin kan la hmang chhunzawm zel chu a ni a, ngaihtuah chian a ngai tawh hle mai.


Kan ram siamthatnana kan ngaih pawimawh hmasak ber tur nia ka hriat chu kan Education system hi a ni a. A chhan chu education hi mihringte mipuitlinga mi siamtu ber leh ram leh hnam hmasawnna kipui ber a ni a. Education kalphung a that chuan ram pawhin hma a sawn a, a that loh erawh chuan ram tihchhiatna hmaraw hlauhawm ber a ni thei tho bawk a ni. Tun hnaiah, kan sawrkar pawhin he Education pawimawhzia hi hriaiin siamtha turin Education Reform bul tumin hma a la mek niin a hriat a. Hei hian rah duhawm tak a chhuah ngei i beisei phawt teh ang u. Keini zirlaite pawh hian kan lehkhazir dan kalphung hrim hrim pawh hi kan thlak danglam a tul tawh hle. Tunlai khawvel competition sang tawh takah hian thil chhinchhiah theih ringawt emaw, by-heart chak ringawt emaw hriatna (knowledge) nei that ringawt emaw hi hlawhtlin nan leh he khawvel ‘Survival of the fittest’ dinhmunah hian damkhawchhuahnan a tawk tawh lova. Thu leh hla thiam hmingthang Longfellow-a`n ‘He khawvelah hian pa dar ben mai nih tum lovin pa biakrawn nih tum zawk ang che’ a lo tih angin midangte khum tur chuan suangtuahna ril leh thuk (Creative idea or Rational thinking) hi kan neih a tul tak meuh meuh a ni.

Zofate zingah mi zirsang tak tak result tha tak tak nena degree course sual chhuak pawh sawisenloh kan lo nei ta. Amaherawhchu ram pum huapa inelna, Civil services exam emaw rampum huap inelna hrim hrima hlawhtling kan tlem em em chhan hi eng nge kan tih chuan he suangtuahna ril (Creative idea) kan neih thin loh vang hi a ni niin a lang. Chutiang bawk chuan kan rama kan buaipui luih luih unemployment problem pawh hi a bul ber chu kan education kalphung dik loh vang leh, suangtuahna ril leh thuk (Rational thinking or Critical thinking) nei lova By-heart system a kan lo kal thin vang hi a nih ngei a rinawm. High School leh College vela kan zirlai hrethiam chiang mang hlei lova mark tha tak tak hmua kan lo pawngpaw by-heart vak vak thin khan competitive exam naah leh hna zawng naah min pui dawn lo reng reng a. Mahni thiam ang tawka lehkhabu dang rawn chunga kan lo tih ve tawk tawkna kha kan la chhawr tur ber zawk chu a ni. American Chemist ropui Louis Pauling chuan “The best way to have a good idea is to have a lots of idea (Ngaihtuahna tha neihna tha ber chu ngaihtuahna neih tam a ni)” a lo ti a. Hei hi zirlaiten kan vawn reng a tha. A chhan chu keimahnia awm ( kan chhungril finna inphum ru) haichhuak lovin kan zirtirtute chungah ringawt rinna kan nghat lian lutuk ang tih a hlauhawm. Zirlaiten kan tlakchham ber chu mahni inrintawkna (Self Confidence) hi a niin ka hria a. Zirlai tam tak chuan mahnia thudik haichhuah hranpa pawh tum lem lovin kan text book a awm ang ang leh kan zirtirtute zirtir dan ang ang hi thudik pumhlumah kan ngai mai thin a. Keimahniina a dik nia kan hriatchian ngei thil pawh kan din tlangpui ngam lo fo thin. Hei hi a pawi hle mai.


Kan thil hriatchianah pawh kan din ngheh ngam thin loh lai hian state danga kan zirlaipuite chu an thil hriatchian lohah pawh huai takin an dingheh ngam pui a, kan tluk lo hle a ni. Chumai bakah an thiam loh an zahpui lovin an thil hriatchianloh hriat ngei tumin zirtirtute zawhna zawh an ching a, an thil hriat zawng an zawt fuh a nih phei chuan chhan an inchuh luai luai thin. Hetah tak hian kan danglam ta hle mai. Keini ve kan hriat loh thil a awm pawn zirtirtute zawhna chang kan hre lova. Kan hriatchian ve zawng thilah pawh ‘a dik lo mai ang a’ tih emaw ‘mite`n min nuihzat mai ang a’ tiin hlauhthawnain kan khat a. Hei vang hian zofate hian creative idea hi kan neih loh phah niin a lang. Tun hnaiah civil services a Mizo inziaktling kan tlem tawh tih thawm a ri ngun mawlh mawlh ta hle a. Hei pawh hi a chhan pui ber chu zirlaiten lehkhazir dan kan thiam tawk loh avang leh exam naa mark sang hmuh ringawt tum a, kan zirlaia ngaihtuahna tak tak seng lova, a bu chhunga awm ang ang leh zirtirtuteina min zirtir dan ang anga kan pawngpaw by-heart vak vak thin vang hi niin a lang.


Khawvel pum anga thlirin Asia mite hi he thil thar ngaihtuah chhuah theihna thuk leh ril (creative idea) nei loa sawi an ni thin a. Chung zingah chuan keini zofate hi kan bang bik lo mai nilovin a nei lo ber hlei hleite kan ni hial awm e. A chhan leh vang tam tak a awm thei ang a, mahse chung zinga buk rit ber chu kan culture vang hi a nih a rin theih awm e. A chhan chu pi leh pute atanga kan inzirtir danah ‘Aia upate thu chu eng thu pawh nise, a kip a kawia zawm tur’ tih leh ‘Mahnia upa zawkte thu thua awm tur a ni’ tih zawnga inzirtir thin kan ni a. Hei hian aia upate zah nachang min hriattirin mizo khawtlang nunah rah duhawm tak a chhuah lain kawng lehlama ngaihtuah chuan hei hian naupangte leh thangthar zel teah mahni tawka ngaihdan bik an neih lohtir phahin, chu chuan anmahnia finna leh thiamna inphumru a hupbeh saka, mahni inrintawkna an tlakchhamtir phahin an zirtirtute`n an zirtir ang ang kha a zawng a zain dik famkim vekah an ngaihtirin an zirnaah pawh ngaihtuahna an hman tlem phah a. Hei hian a rahchhuah chu inhrilhhriat leh hranpa kher ngai tawh lovin a chhunga chengte hi a hretu vekte kan ni e.


Tun hnaiah ziaktu hrang hrang ten kan zoramina a mamawh nia an hriatte chanchinbu kaltlangin an rawn tlangzarh thin a. Heng thil zawng zawng hi kan mamawh lo e ka tihna phei zawng chu a ni hauh lo. Nimahsela, chung zawng aia kan ramin mamawh zawk kan nei a. Chu chu – mi zir sang, degree nei sang satliah ringawt nilovin; mifing, mi ril leh mi thuk, sap hovin ‘Philosopher’ an tih ang tak tak mi hi an ni. Keini zofa hnam tlemtete tumah dip daltu nei hauh lova, zalen taka kan ram ngeiah kan awm theih chhan chu eng nge kan tih chuan British hunlai ata tawha min hung bikna ‘Inner Line Regulation’ vang hi a ni a. Hei hi India independent atang ata tawh ngaimawhtu an tamin, tunhnai maiah pawh thiah thuak a ni hman tawhin, ram hruaitute hmalakna avangin an sut leh chauh ni tein ka lo hria a. Engpawhnise, thil chiang tak chu engtikah emaw chuan he inhungbikna dan hi hlih hun chu a la awm tho tho dawn niin a hriat a. Chutiang hunah tak chuan zofate hian mi fing, mi ril leh mi thuk, sap hovin Philosopher an tih ang hi kan mamawh zual dawn hle niin a lang.


Thu leh hla khawvela a hming dai tawh lo tur American Lawyer ropui Norm Sherman chuan ‘Good law schools teach you to think like lawyer. But the top law schools teach young people to think; just to think. And that makes a potentially great lawyer’ ti meuhin suangtuahna hlutzia a lo auchhuahpui chiam tawh a. A ni lah taka a, khawvel history kan thlir pawhin Jean Jacques Rousseau-a ngaihtuahna puakchhuah (Social Contract theory) avanga French lal thuneihna paihthlaa democracy rorelna a lo parchhuah dan kan hmu a. Chutiang bawk chuan England rama Glorious revolution an tih mai, Stuart lalho an paihthlak pawh khan an ngaihdan zamna hnar ber chu English pachal John Locke-a theory avang tho hi a ni tih pawh kan hre thei a ni. Chuvang chuan, Greek mifing Aristotle-a thu leh hlate leh English pachal John Locke-a te thu leh hla (Idea or theory) kan zir thin ang hian zirlaibua zir tlak theory vawrhchhuah thei leh kan ram retheihna khawvel ata chhanchhuak thei tura a ngaihtuah ril pai mi zofate zingah hian awm thei se zawng kan ram hian khawvel denchhuah hun hi a la nei mawlh ngei ang le. Khawvel hriata kan ram leh hnam pho lang tur hian mi ril leh thuk (Philosopher) te chuah hi kan ram nghahfak an ni a, chung ang mite kan ramin kan hmu zo lo a nih zawngin boral mai lo chu kan ram hian hmabak a neih loh hmel e.


America Poet ropui Walt Whitman thusawi hmang hian han titawp teh ang. Ani chuan, “Ngaihtuah la, ngaihtuahtha leh la, la ngaihtuah zel rawh. i ngaihtuahna avang khan khawvel hi a danglam thei a sin” tiin suangtuahna (Creativity) neih tulzia chu a Poem chuam “Song of myself” tihah a lo sawi chhuak tawh a. He thu hi keini zirlaite hian hre reng ila, kan zoram khawvel chhanchhuak tur hian keini zirlaite lo hi midang an awm chuang lova. He kan ram neih chhun hi ramdangte hriata pholang turin ngaihtuah ril, thuk leh tha (Creative idea) nei tur hian rilru i siamthar theuh teh ang u.


( He article lo ziaktu Tv. K. Remruatfela hi nikumah Synod Higher Secondary School ah a lut thin a. Tunah hian Bangalore ah 5th. yrs course LL.B 1st. Sem a zir mek a ni. - Samuel Lalrozama Hmar)